Kalandar/ Momoyer Şenliklerinin Kökenleri

• | Yazdır |
•  e-Posta

Ayrıntılar

İlyas Karagöz tarafından yazıldı.

Trabzon bölgesinde kutlanan Kalandar şenlikleri ile ilgili bilimsel bilgileri ilk kez Mustafa Duman yazdı. (Kıyı dergisi 41. sayı s. 5 ve yıl 1969) Dr. Mustafa Duman Maçka’nın Zenha (Çeşmeler) köyündendir.   Dr. Duman’a göre Momoyer sözcüğü Trabzon Rumcasından dilimize girmiştir. Kaba yaratık / Ayı anlamına gelmektedir.

Momoyer oyunu; Ayı kığlına giren bir oyuncu etrafında döner.  O nedenle bu ismi alır. Oyuncu ayı postu içine girer. Belinde ziller, kelekler, çıngıraklar, küçük çanlar asılmaktadır. Yüzü ise tanınmayacak kadar siyaha boyanmıştır.

Dr. Mustafa Duman bu bağlamda Kalandar ve Geyik oyunlarını birleştirir. “Bir memlekette hangi hayvan çoğunlukta ise Kalandar kahramanı onlar arasından seçilir” der. Pek çok geleneğin yok olduğu gibi Kalandar geleneğinin de yok olmaya yüz tuttuğundan yakınır.

Mitolojideki Kalandar şenlikleri; çok tanrılı dönemde yaşadığı var sayılan şarap tanrısı Dionysos’ un eseri olduğu kabul edilir. Dionysos’ e un şenliklerini bir kadın alayı icra eder. Buna “Bakha” kadınlar alayı adı verilir. Kadınlar çıplak bedenlerini benekli ceylan derisi ile örterdi. Başlarını ise sarmaşıklardan yapılan çelenk ile örterler. Ellerinde, ucunda bir çam kozalağı olan sarmaşık ve asma yaprakları ile sarılı olan uzun değnekleri ve Prometheus’un insanlara ateşi taşıdığı kamçı gibi bir kamçı ile Şarap Tanrısı Dionysos’un peşinden koşarlardı. (Azra Erhat, Mitoloji sözlüğü, İst. 1984. s.77)  

Tanrı Diosynos’un Anadolu kökenli olduğu şu ifadelerinden anlaşılıyor;

Ben Lidya’nın altın ovalarından geliyorum.

İran’ın güneşten kavrulmuş kırlarını,

Baktria’nın uzun surlarını,

Media’nın buzlarla örtülü tapınaklarını,

Saadet dünyası Arabistan’ı,

Bütün Asya ülkelerini,

Barbarlarla Helenlerin karışık yaşadığı,

Güzel hisarlarla süslü şehirleri dolaştım.

Oralarda korolarımı topladım, dini oyunlarımı öğrettim. 

Dionysos dizelerinde adı geçen ülkelerde bu şenlik kutlamaları değişik şekillerde uygulanmaktadır.

Pontos bölgesi içe kapanık olduğundan Kalandarın Roma dönemindeki adı sürdürülür oldu; Kalandes / Kalanda adları korundu. Trabzon ve havalisinde 55 çeşit Kalandar kutlanması saptanmıştır. Bu kutlamalar yöresine göre çeşitli adlar ile anılır. Maçka Livera (Yazlık) köyünde Kocaman, Samsunda Huspand, Bafrada Karakoca gibi, bölge insanının konuştuğu dil üzere isimlendirilir.

Günümüzde kutlanan Kalandar şenlikleri din içerikli değildir. Pontos döneminde kışın hareketliliğini, ilkbaharın canlılığı, bitkilerde iyi ürün, çok çocuk gibi yaşamsal olaylar Kalandarın konusu olurdu. (Xristos Samuilidis, Geleneksel Pontos Halk Tiyatrosu, İst. 1999. s. 129)

Bu kutlamalar eski Dionysos törenlerine benzer. Törenler Antik Helen öncesinde de vardı. Sadece maske takma ve kılık değiştirmelerle Dionysos ve Artemis ile bağlantılı oldular ya da bunlar aracılığı ile korundular. (age.s.136)

Momoyerler Noelde başlayıp kutsal vaftiz günleriyle biten on güne, Pontos’da Kalandofota denirdi. Ne var ki zaman içinde Bizans döneminin dini kutlamaları bile Pontos bölgesinde dini özelliklerini kaybetti.

Romalıların bir Ocaktaki Kalander’si neşeli gösterilerle kutladıklarını görüyoruz. Onlar; yılın ilk günü nasıl geçerse bütün bir yılın öyle geçeceğine inanırlardı. Ve o bir Ocak gününe Kalandar Kırması adını vermişlerdi.

Roma dönemindeki “Kalende” adı Bizans döneminde Hıristiyanlaştırılır. Momoyer sözcüğü o zaman meydana çıkar. Daha sonraki yıllarda yılın başlangıcı ve kutsal olduğu düşüncesinde olan Bizanslılar da aynı günde şenlik yapmaya başladılar. Kutlamaların önemli bir kısmı şölen ve çalgılı eğlenceler şeklinde geçerdi. Eğer denk gelirse Kalandar kutlamaları boyunca başka bayram gösterileri de yapılırdı. (age.s. 149/150)

Trabzon’da Rum şenliklerine Türkler katılmaz, onlar ayrı guruplar oluştururdu. Doğaldır ki Türklerin eğlenceleri Rumlardan biraz farklı olurdu. Ancak bu geleneği Rumlardan öğrendikleri için aynı adı kullanırlardı. (age. S.220)

Yüzyıllar boyunca birlikte yaşayan Rum ve Müslüman halk arasında kültür alışverişi olması doğaldır. O nedenle olmalı ki Momoyer şenliklerinin çeşitlemelerinde,  şenlikleri oluşturan kişi adlarının Türkçe olduğuna tanık oluyoruz.

Karadeniz bölgesinde Momogorlar vardır. Momos, aptal anlamına gelir. Bunlara Kosia da denir. Kosia koç sözcüğünden türetilmiştir. Kişilerden birisinin sırtında koç postunun bulunmakta olması, bu düzenlemeyi sağlamıştır. Koç postuna bürünen kişi oyun içinde koçu taklit eder. Boynunda, içinde kırmızı boyalı su bulunan küçük bir tulum asılıdır. İçindeki su oyun sırasında kurban kanı imiş gibi kullanılır.

Momoyer evden eve dolaşır. Yılbaşının ikinci gününde biri koç biri ayı diğeri de hamile kadın kılığına girer. Onları yönlendiren yani başlarında olan kişinin kafasında boynuzlar olur. Arkasında bir tilkikuyruğu ve sırtındaki tavşan derisinin üzerine ziller çıngıraklar asılıdır. Bu kişi çok zaman bir Türk yiğidini canlandırır. Kişinin Köroğlu adı ile anıldığı da olur. (Metin Ant, Dionysos ve Anadolu Köylüsü, İst. 1962. s.23)

Anadolu kökenli olan Dionysos geleneklerinde yalnız Kalandar/ Momoyer şenlikleri yoktur. Bölgemizde bir savaş oyunu olarak oynanan bıçak oyunları da mitolojik Dionysos’dan gelmektedir. Ve yine Momoyer oyunlarında Arnavut adı da geçmektedir. (age.s.23)

Bazıları bu bıçak oyunlarının mitolojiden değil de sonradan kazanılmış bir kültür ürünü olduğunu iddia etse de Dionysos’dan geldiği daha inandırıcı gözüküyor.

Anadolu kökenli tarikatlarda Bektaşi ve Alevi ayinlerinde Dionysos’dan gelen gösteriler açıkça görülmektedir. (A. Erhat, Mitoloji sözlüğü, İst. 1984. s. 104)

Alevi ve Bektaşilerde Barak Baba diye bir kişi gösterilir. Belinden yukarısı çıplaktır ve aşağı kısımlarına kırmızı bir futa sarılıdır. Başında kırmızı tülbentten bir sarık vardır. İki yanında manda boynuzları vardır. Yine kocaman boynuzları olan bir boru vardır elinde. Kabaktan yapılmış siyah bir keşkül ve yanında kendisi gibi arkadaşlarıyla zil ve def def çalarak sokak aralarında gezerler. Hem gezerler hem de çıkan zil sesi ile oynayarak dolaşırlardı. Çocuklar da onların arkasına ekleşir dolaşırdı. (B.Noyan, Bektaşilik Alevilik nedir? Ank. 1987. s.464) Bu durum Dionysos ile Anadolu tarikatları arasında bir bağ olduğuna işaret etmektedir.

Yunanlıların Momoyer dediği şenlikler Avrupa’da Karnaval adı ile kutlanır. (G. Zerzelidis, Kalantonera, Athen, 1950 s.94)

Bölgemizde çocukların kâğıttan gemi yaparak sulara atmaları, bacakları arasına bir sopa alıp at biner gibi taklit yapmaları da Dionysos geleneklerindendir.

Sonuç olarak; Orta Asya’dan Avrupa’ya, Arabistan’dan Anadolu’ya kadar uzanan geniş coğrafyada, Kalandar eğlenceleri konusunda bazı değişiklikler olsa da kutlanan Kalandar/ Momoyer şenlikleri Anadolu kökenli olan Dionysos’dan gelmektedir. Bu kültürel olayların günümüze kadar gelmesi ve halen uygulanıyor olması da ilginçtir.

Bu oyunlar Bizansın doğu ucunda yer alan, Avrupa’dan uzakta Pontos bölgesinde daha çok korunmuş ve sahip çıkılmıştır. Karadeniz kıyılarında ve iç bölgelerinde yaşayan halk, çağlar boyunca bu şenliklere sahip çıkmış ve korumuşlardı. Büyük mübadeleden sonra Pontos Rumları lehçelerini, yerel halk türkülerini, horonlarını, geleneklerini ve Kalandar/ Momoyerlerini de Yunanistana taşıdılar.

18/12/2009 Livera Köyü

İlyas Karagöz

________________

• < Önceki
• Sonraki >